François Valentijn (Dordrecht, 17 april 1666 – Den Haag, 6 augustus 1727) was een Nederlandse predikant, historicus en chroniqueur van uitzonderlijke betekenis voor de kennis van Azië in de vroege achttiende eeuw. Hij werd tweemaal uitgezonden naar “de Oost” in dienst van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), een ervaring die de basis vormde voor zijn monumentale levenswerk Oud en Nieuw Oost-Indiën.
Na zijn terugkeer in Nederland wijdde Valentijn zich aan het samenstellen van dit omvangrijke en ongeëvenaarde werk, dat zowel door zijn reikwijdte als door zijn detailniveau nooit meer is geëvenaard. In een tijd waarin de VOC haar informatie strikt geheim hield, wist hij een enorme hoeveelheid kennis te verzamelen door gebruik te maken van alle mondelinge en schriftelijke bronnen die hij kon bemachtigen. Zijn kracht lag niet alleen in zijn nieuwsgierigheid en vasthoudendheid, maar ook in zijn talent als verteller: Valentijn schreef levendig, precies en met een opvallend brede blik.
In Oud en Nieuw Oost-Indiën verheerlijkte hij expliciet de Nederlandse macht en het imperium in Azië. Valentijn was uitgesproken nationalistisch en zag het als zijn overkoepelende missie om de Nederlandse ‘mogentheyd’ in de Oost te beschrijven en daarmee te tonen dat de Republiek de voortvarendheid van haar Bataafse voorouders niet had verloren. In het voorwoord van zijn werk benadrukte hij dat hij de vooruitgang en glorie van Nederland door de eeuwen heen zichtbaar wilde maken.
Deze houding leverde hem de reputatie op van een enigszins zelfingenomen en ijdele historicus. Toch doet die kritiek weinig af aan de blijvende waarde van zijn werk. Juist door zijn uitvoerige beschrijvingen wordt de wisselwerking tussen Europeanen en Aziaten scherp zichtbaar: niet alleen de koloniale machtsverhoudingen, maar ook culturele ontmoetingen, misverstanden en wederzijdse beïnvloeding krijgen een plaats in zijn relaas.
François Valentijn blijft daarmee een complexe figuur: tegelijk nationalist en chroniqueur, predikant en historicus, ijdel schrijver én onmisbare bron. Zijn werk vormt tot op de dag van vandaag een sleuteltekst voor het begrijpen van de Nederlandse aanwezigheid in Azië en de bredere wereldgeschiedenis van de vroegmoderne tijd.
