Barbara Elisabeth van Houten werd geboren op 8 April 1862 in Groningen, in een kunstzinnige familie: haar tante was niemand minder dan Sientje van Houten, de echtgenote van schilder Jozef Israëls. In deze artistiek doordrenkte omgeving vond Barbara al vroeg haar roeping. Ze ontwikkelde zich tot een begaafde schilderes en etser met een krachtig, zelfstandig oeuvre — een opmerkelijke prestatie in een tijd waarin vrouwelijke kunstenaars zelden de erkenning kregen die zij verdienden.
Van Houten kreeg haar opleiding aan de Rijksakademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam en vervolmaakte haar vakmanschap aan de Académie Julian in Parijs, waar zij werd blootgesteld aan de modernere stromingen van haar tijd. Toch bleef haar stijl geworteld in de Hollandse schildertraditie, waarin licht, textuur en stille observatie de hoofdrol speelden.
Ze werd vooral bekend om haar krachtige schilderijen van vrouwen, interieurs, landschappen en stillevens. Haar werk kenmerkt zich door een los, trefzeker handschrift, warme kleurtonen en een sterke compositie. Ze werkte met duidelijke toetsen, wat haar schilderijen een levendige, tastbare kwaliteit gaf. In haar etsen toonde ze evenveel beheersing — fijnzinnig, maar met karakter.
Barbara van Houten was niet alleen actief als beeldend kunstenaar, maar ook als voorvechter van vrouwelijke representatie in de kunstwereld. Ze was lid van de in 1898 opgerichte Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht en medeoprichter van de Amsterdamse Kunstenaarsvereniging Sint Lucas. In 1911 was ze een van de deelnemers aan de spraakmakende tentoonstelling De Vrouw 1813–1913, die vrouwen in beeld bracht als zelfstandige kracht in kunst en samenleving.
In de loop van haar carrière stelde Van Houten haar werk regelmatig tentoon in Nederland en daarbuiten. Haar werk werd gewaardeerd door verzamelaars en critici, maar kreeg na haar dood minder aandacht. Pas recent wordt haar naam weer genoemd als een van de weinige vrouwen die zich staande hield in de Nederlandse kunstwereld van rond 1900 — niet als uitzondering, maar als volwaardig lid.
Barbara van Houten overleed op 26 maart 1950 in Den Haag. Haar nalatenschap is er een van stille kracht, artistieke autonomie en historische betekenis. Ze schilderde geen wereld van grote gebaren, maar van menselijke aanwezigheid, dagelijkse schoonheid en een vrouwelijke blik die haar tijd vooruit was.
